Geulinguística

La lẹ́ngua süșareșa, u adla Basa, l’è na lẹ́ngua indoeurupea; la ʋe, ciuè, acmẹ́ quași töti i atri lẹ́ngui europei, da n’antenà cuműn che, però, a cgnusóm mia tant ben. Adl’Indoeurupeu, infati, a gh’è mia testimuniansi scrẹti, cum l’è nurmàl par na lẹ́ngua antecedént a l’età clàsica. Al stẹs nom “indoeurupeu” l’è stà invantà da di stüdiús ch’i ha nutà an bèl pò’d trat cuműn a li lẹ́ngui adl’àrea geugràfica c’la ʋo

Diagrama adli lẹ́ngui indoeurupei (semplificà)

dal Partügàl a la regiún indiana e ch’i ha teurișà l’eșistensa ad na protulẹ́ngua cuműn. Indan lung arc tempuràl preistòric, i pòpui nòmat c’a parlaʋa cla lẹ́ngua lẹ i ha fat adli gran migrasiún e i s’è stabilí in sit diʋèrs; acsẹ́ i ha creà li prömi ciʋiltà e la scritüra. Li prömi testimuniansi, principalmént in grec e latín, i è in lẹ́ngui che i è bèla diʋèrsi ʋöna da cl’atra, eʋulüdi e șluntanadi da cla lẹ́ngua madar che, però, ancora a i acumüna.

Grec antíc, latín, șlaf, germanic e altri lẹ́ngui indoeurupei ad cal periut stòric lo, li s’è eʋulüdi ancora an bèl pò’, fin a riʋà a creà li lẹ́ngui mudèrni. Cum a saró facil intüí, al süșarés l’è fiől dal latín, acmé italiàn, spagnől e francés che, insiém adi atri, li furma la famèia adli lengui neulatini u rumanzi. La còșa c’a pudrẹ́s surprẹndar, invẹci, l’è che al s’è mia eʋulű dal ram italurumànz, ma dal galurumànz. Infati l’è mia’n cașu che rumagnől, emiliàn, lumbàrt, ligür e piemuntés i è definidi lẹ́ngui galuitàlichi o galupadani.

A sun sicűr che ai letúr adèș a gh’è dre balà n’òč. Indl’imaginari cuműn, intati, cli lẹ́ngui ché dal Nord Italia i è santüdi darént al’italiàn dimondi, acsẹ́ tant da èsar cunsideradi di sö dialẹ́t. Ma par definisiún i dialẹ́t i è

Li lẹ́ngui galurumanzi

ʋersiún quași cumpagni adna lẹ́ngua, sensa grandi diferensi indla funètica, ʋucabulari u gramàtica. Coi c’a babla na lẹ́ngua galuitàlica u ch’i an g’ha ʋü esperiensa, al cuntrari, i pöl dí sensa döbi che la sö funètica l’è diʋèrsa dimondi da cola adl’italiàn, cun la preșensa adli ʋucali típichi “ü” e “ö” c’li fo pansà, invẹci, cun fòrsa al francés. Anca gramaticalmént li diferensi dal’italiàn i è tròp gròsi par pudé cunsiderà li lẹ́ngui galuitàlichi di dialẹ́t adl’italiàn; par eșempi, li furmi interugatiʋi l’i’s fo cun l’inversiún, ancora acmẹ́ in francés: “Al magna” (Mangia), l'adventa “A magnal?” (Mangia?). I eșempi i è tanti anca par al vucabulari, anca se in cal cas ché, ancora pö sè che par gramàtica e funètica, l’èsar part adla nasiún italiana e l’üș adl’italiàn acmẹ́ la lẹ́ngua üficiàl i ha inflüí dimondi e i ha purtà a na cèrta asimilasiún. La stẹsa còșa l’è sücèsa al catalàn, șuntà daspẹ́ș al ram iberurumànz par erúr, par la sumigliansa cun al spagnől creada da la lunga stòria ünida a la curuna ad Madrid. L’apartenensa pulítica adna tèra a’n paés ag an trasfurma la lẹ́ngua, sensa döbi. Ma l’inflüensa ancora pösè la percesiún adla gent. An g’ho döbi, infati, che se Catalogna e Tèri Galuitàlichi li fẹs part adla Francia u s’li fẹs di paés indipendént, nisűn a dübitarẹ́s che li sö lẹ́ngui i è part dal ram galurumànz. Par n’anàliși pö prufunda adli ragiún c’a gh’è par mẹtar li lẹ́ngui galupadani indal ram galurumànz, a’rmandi ai artẹ́cui ad Marco Tamburelli e Geoffrey Hull.

La Regiún ad lẹ́ngua galuitàlica. - Cartina realișada da Francesco Piccinini

Natüralmént, na cèrta sumigliansa tra galuitalic e italiàn la gh’è, mia sul parché l’italiàn l’è l’őnica lẹ́ngua üficiàl indli Tèri Galuitàlichi, ma anca parché i ʋe töt dü dal latín e dal’indoeurupeu. Ma piemuntés, ligür, lumbàrt, emiliàn e rumagnől i’n pöl mia èsar cunsiderà di dialẹ́t adl’italiàn; pötòst a pudóm dí che i è dialẹ́t vön ad cl’atar u magari lẹ́ngui surèli, cun na gran bașe cumüna. Li regiún aministratiʋi italiani li curispónt sul in part a coli linguístichi, cum aș vẹd da la cartina. Süșèra l’è’n bun eșempi, șo c’l’è part adla regiún Lumbardia, ma la sö ʋariànt galuitàlica l’è emiliana. L’è anca ʋera che’l pasàč da na ʋariànt a cl’atra dal galuitalic l’è dulsa, a gh’è mia di cunfín nẹt, gnanca tra li ʋariànt ad sotfamèi diʋèrsi acmé al lumbàrd e l’emiliàn. In töta la regiún galuitàlica, s’at at-a spòsti dan paéș a cl’atar, la lẹ́ngua la cambia pòc a pòc, sensa c’ag sia di salt gròs c’a cumplica la cumprensiún. Sturicamént l’è mai stada creada na lẹ́ngua cumüna galuitàlica, na koiné őnica par töta l’àrea, e gnanca na nurmalișasiún e cudificasiún adla lẹ́ngua. A gh’è, invẹci, an bèl pò’d variànt dal galuitalic e, al sö intèran, adi atri ʋariànt anca adl’emiliàn, sotfamèia dal süșarés. La zona indua aș parla pròpria la stẹsa ʋersiún dal galuitalic ad Süșèra, cun nisüna diferensa ciara, l’è pẹ́cula dimondi, l’a’n sűpera mia i 30km d’estensiún in nisüna diresiún. La cartina la fo ʋẹdar che cla zòna ché l’as cata pròpia a caʋàl dal cunfín regiunàl tra Emilia-Rumagna e Lumbardia.

I artẹ́cui in lẹngua galuitàlica süșareșa preșént in cal blòg ché i’s pudró, quindi, capí anca föra dl’àrea indua cla ʋariànt ché dal galuitalic l’è parlada; indli zòni darént, acmé Guastala e Màntua, li pẹ́culi diferensi c’a gh’è li faró rẹdar, ma li’n cumplicaró mia la cumprensiún. A man a man c’at at-a șluntani, invẹci, anca dentar adl’àrea galuitàlica, la cumprensiún la dvantaró prugresiʋamént pö cumplicada, ma sempar pusẹ́bila. Invẹti, quindi, i letúr ad töta la zòna linguística galuitàlica (e’d föra) a lèșar i artẹ́cui dal blòg. Magari, a pudrẹ́ș èsar ötil vardà pröma la

Àrea dal galuitalic süșarés. Al cunfín regiunàl tra Emilia e Lumbardia ag pasa in mès.

legenda funètica, par pudé lèșar curetamént e pudé imaginaras indla ment cum la suna la lẹ́ngua. A g’ho da dí che ho pruʋà a fa la stẹsa còșa cun di artẹ́cui in piemuntés e rumagnől, i galuitalic pö luntàn dal süșarés, e l’è stà diʋertént e interesànt. Li sumigliansi c’a ʋe föra anca a chilòmetri ad distansa i è pròpria surprendént.