Parole sparsE
IL POTERE DELLA LINGUA
Al prugèt Süșarés
Al “Süșarés” l’è ʋöna ‘dli tanti lẹ́ngui mia üficiali c’aș parla in Italia. Li ʋe cunsideradi e ciamadi “dialẹ́t” anca se in realtà, secónd la teuria linguística acetada in generàl, a gh’è asè diferensi da l’italiàn par pudeli cunsiderà adli lẹ́ngui a töti i efèt. Süșèra l’è‘n paéș adla Basa Mantuana e al “dialẹ́t süșarés” l’è na ʋariànt adla famèia dal Galu-Italic cun caraterístichi emiliani e lumbardi. A dé d’incő, al süșarés as dröʋa sempar men e li nöʋi generasiún i al capẹ́s ma i al parla mia. E catà an qualdűn ca scriʋa indla nòstra lẹ́ngua l’è ancora pö difẹcil, anca parché n’eșést mia na cudificasiún scrẹta adla lẹ́ngua. Al nom stẹs “süșarés” l’è arbitrari, parché la stẹsa lẹ́ngua l'aș parla anca indi paés darént e infati a podresum anca ciamaral “gunșaghés” u “pigugnaghés”, par fa di eșempi.
Li lẹ́ngui d'Itàlia
E alura parché scriʋar in na lẹ́ngua c’an dröʋa pö quași ansűn? Par mẹ la rispòsta l’è fàcila: parché in töti li lẹ́ngui a gh’è ’n patrimòni cultüràl imméns, an patrimòni ad paròli e espresiún c'a descrív la ʋẹta lucàl e al mond in generàl in na manera őnica. Li lẹ́ngui i è creaduri d’idèi, li taia i cuncèt in mẹla maneri diʋèrsi e anca sul par quẹ́l, a ʋal la pena salvali.
Piasa Garibaldi, Süșèra
Se par al “parché” faral ho catà facilmént e a la șvèlta na rispòsta, par al “cum” a faral l’è töta n’atra stòria e l’è pran pö difẹ́cila. Al pröm prublèma l’è che, cum a dșeʋa pröma, par al süșarés e par la magiuransa adli lẹ́ngui italiani a gh’è mai stada na nurmalișasiún linguística. Quand ho pudű, ho drupà i símbui pö cuműn, acmẹ́ al “ö” par la ʋucàl típica lumbarda c'a n’eșést mia in italiàn e c'a curispónt pö u men al francés “fleur” u al inglés “first” (/ɵ/ indl’alfabét funètic). Ma șo c’ag sera ho decís da drupà anca di atar símbui par diferensià di funemi che
in italiàn i è scrẹt cumpàgn, acmẹ́ indal cas adla “s” che as pöl lèșar sia surda (acmẹ́ indl’inglés “same”) che sunòra (acmé in “rose”). Cla ché l’è, in süșarés, na scèlta ubligada, parché si no a pudresum mia diferensià, par eșempi, tra “sügà” (to dry) e “șügà” (to play). L’idèa l’è cola‘d creà‘n sistèma‘d scritüra indua töti i grafemi i curisponda an funema sul, acsẹ́ c’as pòsa sempar lèșar sensa ʋeg di döbi. Par na lẹsta ad töti i símbui ca dröʋi, clẹca insal link.
L’atar prublèma gròs l’è che, șo c’al sușarés l’è mai stà drupà in cuntèst cult, ag cala adli paròli doti e tècnichi. Par rispetà tutalmént la lẹ́ngua e druʋà sul li paròli cunfirmadi, ag sarẹ́s da limità dimondi i temi c’as pöl tratà. L’alternatiʋa l’è drupà lẹ́ngui c'a sa șmèia par custruí al vucabulari ca’g cala. Cum harí ʋẹst, ho sarní la seconda, specialmént l’italiàn par al vucabulari e’l catalàn, ca sa șmèia dimondi indla funètica. Al rișültà l’è col c’a vdí. A capẹsi c'l’è’n prugèt ambisiús dimondi e ca’l pöl anca mia piașar, ma a me am par l’őnica strada c’as pòsa tö.
